Oι προβλέψεις για τον τουρισμό είναι καλές, εκτός αν αποφασίσουμε πάλι να βάλουμε τρικλοποδιά στον εαυτό μας, και αρχίσουμε πάλι να κλείνουμε λιμάνια ή να μην αφήνουμε τον κόσμο να μπει στα ξενοδοχεία. Η κρίση έχει και τα καλά της. Μας προσγειώνει. Αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε ότι δεν μπορούμε να ζούμε διαρκώς με δανεικά και με μπίζνες του αέρα. Στην παγκόσμια λαϊκή, κάτι πρέπει να πουλάει και ο ελληνικός πάγκος. Τεχνολογία δεν έχουμε, με τη ναυτοσύνη χαλάσαμε τις σχέσεις μας εδώ και χρόνια, με την εκπαίδευση τα θαλασσώσαμε, η γεωργία εγκαταλείφθηκε από τότε που άρχισαν να ρέουν οι ευρωπαϊκές επιδοτήσεις, η μεταποίηση με ένταση εργασίας είναι ένα πηγάδι δίχως πάτο, δεν περισσεύουν και πολλά πράγματα.

Τη δεκαετία του '80, όταν είχαμε ακόμη άλλα σχέδια για τον εαυτό μας, οι «υπερήφανοι Έλληνες» αγανακτούσαν και μόνο στην ιδέα ότι θα γίνουν «τα γκαρσόνια της Ευρώπης» -κάτι που δεν προκαλούσε δυσφορία στους Αυστριακούς ή τους Ελβετούς, οι οποίοι, προφανώς, δεν έχουν ανάλογη αξιοπρέπεια. Μετά, η άποψή μας για τον τουρισμό άλλαξε ελαφρώς και ριχτήκαμε με τα μούτρα για να γεμίσουμε τα χωριά με πανσιόν. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ήταν απλώς το πρόσχημα για να τσεπώσουμε επιδοτήσεις «αναπτυξιακών» νόμων που, με τις παραδοσιακές υπερτιμολογήσεις, εξασφάλιζαν περιουσία χωρίς να βάζουμε το χέρι στην τσέπη. Χωρίς προγραμματισμό, χωρίς σχέδιο, χωρίς γνώση, με βασικό εφόδιο την καπατσοσύνη, χιλιάδες άνθρωποι έγιναν ξενοδόχοι. Ο τουρισμός του «άρπα κόλλα» είχε πάρει για τα καλά το δρόμο του. Και, φυσικά, οδήγησε σε αδιέξοδο.

Πιθανώς, εδώ και λίγο καιρό γίνεται κάτι για τον τουρισμό. Είμαστε παρόντες σε αναπτυσσόμενες αγορές, όπως η Κίνα και η Ρωσία, γίναμε πιο ευέλικτοι στις διαδικασίες για έκδοση βίζας, δε μας αρκεί να ακριβοπληρώνουμε διαφημίσεις στους τοίχους των ευρωπαϊκών μετρό, όπου, άλλωστε, μια γαλάζια παραλία μπορούν εξίσου να προβάλλουν η Τουρκία, η Τυνησία ή η Μάλτα. Αλλά το πρόβλημα με τον τουρισμό είναι ότι δεν εξαρτάται από δυο τρία πράγματα. Δεν είναι καρτ ποστάλ, για να την απομονώσεις από το περιβάλλον της. Μια χώρα γίνεται τουριστικά ελκυστική, αδιάφορη ή απωθητική από χίλια δυο πράγματα. Από τον οδηγό του ταξί που θα σε παραλάβει από το αεροδρόμιο, από τις αστικές συγκοινωνίες, από τους φύλακες των αρχαιολογικών τόπων, από την καθαριότητα, από την ασφάλεια, από την εξυπηρέτηση στο εστιατόριο. Και εδώ, είναι αλήθεια ότι έχουμε να καλύψουμε πολύ χαμένο έδαφος.