1. Εισαγωγή

Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα σε βαθιά και παρατεταμένη οικονομική και κοινωνική κρίση. Στην προσπάθεια εξεύρεσης εξόδου από την κρίση, η χώρα πρέπει να στραφεί στα συγκριτικά της πλεονεκτήματα. Αναμφισβήτητα οι αξίες του αρχαίου της πολιτισμού και ο θαυμασμός που προκαλούν παγκοσμίως συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα συγκριτικά πλεονεκτήματα της Ελλάδας.
Η δημοκρατία, η φιλοσοφία, η λογοτεχνία (ποίηση, ρητορική), οι τέχνες (αρχιτεκτονική, γλυπτική) και οι επιστήμες (αριθμητική, γεωμετρία, ιατρική) αποτελούν έννοιες οι οποίες έχουν άμεση σχέση με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Αν και ο πολιτιστικός πλούτος της Ελλάδας είναι ανεκτίμητης αξίας, η οικονομική εκμετάλλευσή του είναι μέχρι σήμερα σχετικά περιορισμένη. Η αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς μέσω του πολιτιστικού τουρισμού θα μπορούσε να συμβάλλει στην ανάταξη της οικονομικής δραστηριότητας, δεδομένου ότι η συμβολή του τουρισμού στην ελληνική οικονομία είναι σημαντική.
Σκοπός της μελέτης, τα αποτελέσματα της οποίας συνοψίζονται εδώ, είναι να καταδείξει τις αναπτυξιακές δυνατότητες από την αξιοποίηση και ανάδειξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, μέσα από την ανάπτυξη αυτού του είδους τουρισμού ως μια εναλλακτική μορφή προσέλκυσης ξένων επισκεπτών στη χώρα.

2. Η πρωτοβουλία ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας

Με τον όρο «πολιτιστικός τουρισμός» περιγράφεται η μετακίνηση ατόμων σε χώρους με πολιτιστικό ενδιαφέρον, με σκοπό την απόκτηση εμπειριών, την επίσκεψη σε μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους, την παρακολούθηση εκδηλώσεων, αλλά και τη συλλογή πληροφοριών που σχετίζονται με τη φύση, τις τέχνες και τη λαογραφία. Ο πολιτιστικός τουρισμός μπορεί να συμβάλλει στη μεγαλύτερη ανάπτυξη του τουριστικού προϊόντος, άρα και της οικονομίας γενικότερα, με ποικίλους τρόπους.
Οι υπηρεσίες του απευθύνονται συνήθως σε άτομα με υψηλότερο μορφωτικό αλλά και εισοδηματικό επίπεδο, γεγονός που συνεπάγεται υψηλότερη τουριστική δαπάνη. Επίσης, η ανάπτυξη του συνδέεται με μικρότερο βαθμό εποχικότητας, καθώς δεν αναφέρεται αποκλειστικά σε επισκέψεις παραθαλάσσιων - νησιωτικών περιοχών κατά την καλοκαιρινή περίοδο, αλλά επιτρέπει τη μετακίνηση επισκεπτών για το σκοπό αυτό καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Επιπλέον, αν και είναι δύσκολο να τεκμηριωθεί, υπάρχουν εμπειρικές ενδείξεις ότι η αξιοποίηση - ανάδειξη υφιστάμενων πολιτιστικών μνημείων, όπως και η δημιουργία νέων πολιτιστικών χώρων συμβάλλουν στην προσέλκυση νέων επισκεπτών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα, αποτελεί η ίδρυση του μουσείου Guggenheim στο Μπιλμπάο της Ισπανίας όπου μετά τα εγκαίνιά του (Οκτώβριος 1997) παρατηρήθηκε άνοδος των επισκεπτών στην περιοχή κατά 33%, ενώ η μέση πληρότητα στα ξενοδοχεία αυξήθηκε από το 38% στο 47%. Η ίδρυση του μουσείου είχε ως αποτέλεσμα σχεδόν οι τέσσερις στους πέντε τουρίστες στη χώρα των Βάσκων να το θεωρούν ως τον κυριότερο λόγο για να επισκεφθούν την περιοχή, ενώ η πόλη του Μπιλμπάο μετατράπηκε σταδιακά από μια υποβαθμισμένη περιοχή σε σημαντικό αστικό κέντρο. Παρομοίως, στατιστικά αποδεδειγμένη επίπτωση στις αφίξεις, τη διάρκεια διαμονής και την πληρότητα των καταλυμάτων παρατηρήθηκε και στην πόλη Ουέλλιγκτον της Νέας Ζηλανδίας έπειτα από τα εγκαίνια του μουσείου εθνικής ιστορίας της χώρας Te Papa Tongarewa το Φεβρουάριο του 1998.
Προκύπτει επομένως, το ερώτημα με ποιους τρόπους θα μπορούσε η Ελλάδα να δημιουργήσει αξιοποιήσιμες ευκαιρίες, εκμεταλλευόμενη την πνευματική και πολιτιστική της κληρονομιά, οι οποίες θα μπορούσαν να παράγουν οφέλη σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο, τόσο στο άμεσο μέλλον όσο και σε μακροχρόνιο ορίζοντα. Να αναζητηθούν δηλαδή, οι τρόποι εκείνοι οι οποίοι μέσα από την προώθηση του πολιτισμού θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ευνοϊκές συνθήκες οικονομικής ανάπτυξης, αλλά και δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εταιρεία Ralph Applebaum Associates, η οποία εξειδικεύεται στο σχεδιασμό πολιτιστικών χώρων και μουσείων παγκοσμίως, έχει αναπτύξει επενδυτικό σχέδιο για την ανάδειξη - αναβάθμιση ορισμένων από τα σημαντικότερα πολιτιστικά μνημεία της χώρας, ενώ το ΙΟΒΕ πραγματοποίησε ανάλυση για τη σημασία που θα είχε αυτό το σχέδιο στην ελληνική οικονομία, σε όρους εγχώριας παραγωγής και απασχόλησης.

Πιο συγκεκριμένα, τα έργα της πρωτοβουλίας έχουν ως εξής:

1. Έθνος Ψηφιακής Κληρονομιάς: Οι ψηφιακές υπηρεσίες μπορούν να συμβάλλουν στη διάδοση της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, προσφέροντας σημαντικές πληροφορίες τόσο στους επισκέπτες μιας περιοχής (πρόσβαση μέσω φορητού υπολογιστή, ταμπλέτας ή «έξυπνου τηλεφώνου») όσο και για ερευνητικούς σκοπούς (π.χ. τριτοβάθμια εκπαίδευση, εργασίες φοιτητών και μαθητών κ.ά.).

2. Ακρόπολη: Ημέρα και νύχτα. Στην περιοχή του σημερινού εκδοτηρίου εισιτήριων και αναψυκτηρίου θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα νέο Κέντρο Υποδοχής Επισκεπτών, σχεδιασμένο σε αρμονία με το φυσικό περιβάλλον. Ψηφιακές ενημερώσεις (με πρόσβαση μέσω κινητού τηλεφώνου ή ταμπλέτας) θα παρέχουν πρόσθετη ερμηνεία και θα μπορούν να περιλαμβάνουν επιλογές για συγκεκριμένα ενδιαφέροντα (όπως Έλληνες Θεοί, εργασίες συντήρησης ή αυθεντικά αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά). Τέλος, με νυκτερινή λειτουργία του χώρου και την εγκατάσταση ενός οπτικοακουστικού θεάματος θα εμπλουτιστεί η εμπειρία των επισκεπτών και θα δημιουργηθεί ισχυρό κίνητρο στους επισκέπτες να παρατείνουν την επίσκεψή τους για μια ακόμη νύχτα, με σημαντικές ευεργετικές επιπτώσεις στην τουριστική κίνηση της ευρύτερης περιοχής.

3. Υπόγεια Έκθεση Μουσείου Ακρόπολης: Στο Μουσείο της Ακρόπολης θα ολοκληρωθεί η υπόγεια υπαίθρια έκθεση που είναι σήμερα ημιτελής και μη προσβάσιμη στο κοινό. Αυτή θα περιλαμβάνει τα θεμέλια αρχαίων δρόμων, κατοικιών, ιδιωτικών και δημόσιων λουτρών, εργαστηρίων, πηγαδιών, στερνών και αποχωρητηρίων. Στην ανασκαφή θα προστεθεί ένα μονοπάτι και μία σειρά ερμηνευτικών πινακίδων για να μεταφέρουν στον επισκέπτη την καθημερινή ζωή σε αυτό το τμήμα της αρχαίας γειτονιάς.

4. Ορυχεία Λαυρίου: Σκοπός του μουσείου θα αποτελέσει η ανάδειξη των εγκαταστάσεων που σχετίζονται με τη μεταλλευτική δραστηριότητα (εξόρυξη και επεξεργασία) κατά τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ. στην αρχαία Αθήνα. Με τον τρόπο αυτό θα δίνεται η δυνατότητα στον επισκέπτη να γνωρίσει την ιστορία του ορυκτού πλούτου της περιοχής ο οποίος συνέβαλλε ουσιαστικά στην ισχυροποίηση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.

5. Νέο Μουσείο της Δημοκρατίας: Για τη σηματοδότηση ενός σημαντικού σημείου εισόδου στην Αγορά, ένα νέο μουσείο θα «ζωντανέψει» ιστορίες συνυφασμένες με το χώρο, οι οποίες σήμερα δεν είναι γνωστές στον επισκέπτη – από τον ιδιοφυή μηχανισμό επιλογής των δικαστών, μέχρι τη δραματική δίκη του Σωκράτη, με τον πλούτο της καθημερινής ζωής να επικεντρώνεται γύρω από τις Στοές. Θα μπορούσε επίσης να γίνει ο χώρος μιας ετήσιας τελετής παράδοσης ενός βραβείου για την προώθηση των δημοκρατικών αξιών, όπως η ετήσια τελετή για το βραβείο Ελευθερίας της Σκέψης «Αντρέι Ζαχάρωφ» του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

6. Ακαδημία Πλάτωνος: Στα πλαίσια της πρωτοβουλίας, προτείνεται η δημιουργία ενός νέου συγκροτήματος που θα συνδυάζει μία σειρά λειτουργικών κτηρίων γύρω από ένα πιστό αντίγραφο του αρχαίου γυμνασίου. Σε κοντινή απόσταση μπορεί να κατασκευαστεί το Εκπαιδευτικό Συγκρότημα της Ακαδημίας, το οποίο θα χρησιμοποιείται για διαλέξεις και παραστάσεις με θέματα φιλοσοφίας, φυσικής αγωγής, ιατρικής, πολιτικής και θεατρικών τεχνών. Το συγκρότημα θα είναι ένας σύγχρονος χώρος διεθνούς κύρους που θα φιλοξενεί διαλέξεις και συνέδρια και θα διαθέτει τελευταίας τεχνολογίας ψηφιακά συστήματα επικοινωνίας. Η Ακαδημία Πλάτωνος θα συντελέσει στην αποκατάσταση της Αθήνας ως παγκόσμιου κέντρου σκέψης.

7. Μάχες της Δημοκρατίας: Μαραθώνας και Σαλαμίνα. Θα δημιουργηθεί ένα Κέντρο Υποδοχής Επισκεπτών για την ερμηνεία των μαχών του Μαραθώνα και της Σαλαμίνας. Από αυτή τη βάση, οι επισκέπτες θα εξερευνούν την περιοχή του Μαραθώνα με τη χρήση κινητών τηλεφώνων («smartphones») ή ταμπλετών που θα ανιχνεύουν το γεωγραφικό στίγμα «GPS». Είτε μέσω ζωντανής αναπαράστασης ή μέσω ατομικής εξερεύνησης υπό καθοδήγηση, οι επισκέπτες θα μπορούσαν να δουν τα σημεία όπου έλαβε χώρα η σπουδαία ιστορική μάχη. Εικόνες μάχης θα εμφανίζονται μπροστά τους μέσω «επαυξημένης» πραγματικότητας. Επίσης, ο θρίαμβος του ελληνικού στόλου στη Σαλαμίνα θα παρουσιαστεί αναπαριστώντας τις τριήρεις στην Ολυμπιακή λίμνη, ενώ το θέαμα θα συμπληρώνεται με «επαυξημένη» πραγματικότητα. Για εκείνους που επιθυμούν να παραμείνουν στην περιοχή, θα μπορούσε να κατασκευαστεί ένα νέο ξενοδοχείο με θέμα το «Μαραθώνιο Αγώνα Δρόμου», το οποίο θα συμπληρώνει τις υπόλοιπες ιστορικές παρουσιάσεις.

8. Παναθήναια Οδός: Η Παναθηναϊκή Οδός, μήκους 1,2 χιλιομέτρων, που συνέδεε το Δίπυλο, μέσω του Κεραμεικού και της πλατείας της πόλης (Αγοράς), με την Ακρόπολη, ήταν η μεγάλη δημόσια διαδρομή της εποχής. Η παρουσίαση αυτής της αυθεντικής ιστορικής διαδρομής ως «Περιπάτου στην Κλασική Αθήνα» θα προσελκύσει επισκέπτες σε μια τοποθεσία που σπάνια συγκεντρώνει ικανοποιητικό πλήθος επισκεπτών σήμερα.

9. Χώρος Αγοράς: Ερχόμενοι από το Μουσείο της Δημοκρατίας, οι επισκέπτες θα ερμηνεύουν τα ίχνη των αρχαίων κτηρίων της Αγοράς. Η απεικόνιση του χώρου θα μπορούσε να υλοποιηθεί ψηφιακά – για παράδειγμα, ένα επίπεδο εικονικής πραγματικότητας μέσω «έξυπνου» κινητού τηλεφώνου («smartphone») ή ταμπλέτας που θα αναπαριστά τα Κλασικά Ελληνικά κτίρια όπως φαίνονταν στην αρχαιότητα.

10. Μουσείο της Μυθολογίας στην Ολυμπία: Η πρωτοβουλία προτείνει τη δημιουργία ενός Μουσείου για τη Μυθολογία στην Ολυμπία. Επιπλέον, μια προσεκτικά σχεδιασμένη διαδρομή από την Αθήνα με προορισμό την Ολυμπία, με στάσεις κατά μήκος της (Ελευσίνα, Μυκήνες κ.ά) μπορεί να προσφέρει ένα μοναδικό ταξίδι ανακάλυψης των καλύτερων στοιχείων του ηρωικού και κλασικού ελληνικού κόσμου.

11. Πολιτιστικές Υποδομές στην ελληνική επικράτεια: Βέλτιστες πρακτικές στον τομέα του πολιτισμού (π.χ. σήμανση, εντευκτήρια, επαυξημένη πραγματικότητα κλπ) πρέπει να εφαρμοστούν και σε όλους τους υπόλοιπους σημαντικούς εξωτερικούς χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας.

3. Η επίδραση στην ελληνική οικονομία από την αναβάθμιση της πολιτιστικής κληρονομιάς

Το συνολικό ύψος της χρηματοδότησης αυτών των έργων εκτιμάται ότι θα κυμανθεί μεταξύ 1,1 δισ. ευρώ (χαμηλό σενάριο), 2,4 δισ. ευρώ (μεσαίο σενάριο) και 4,3 δισ. ευρώ (υψηλό σενάριο), ανάλογα με την έκταση της παρέμβασης που θα αποφασιστεί εν τέλει. Η ολοκλήρωση των έργων στην Αττική και στην Ολυμπία κατανέμεται σε χρονικό ορίζοντα επταετίας, ενώ η εφαρμογή των βέλτιστων πρακτικών ανά την ελληνική επικράτεια εκτείνεται χρονικά και μετά το 2020.
Η πρόβλεψη του ΙΟΒΕ ανάλογα με κάθε σενάριο (χαμηλό, μεσαίο, υψηλό) για τις τουριστικές αφίξεις είναι + 10%, + 20% και + 30% αντίστοιχα.

Σημείωση: Η παραπάνω μελέτη του Ιδρύματος Οικονομικών & Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ), περιλαμβάνεται στην τελευταία έκθεση του για την ελληνική οικονομία.

Πηγή: www.iobe.gr

Αλέξης Σωτηρόπουλος – Τρίτη 15 Ιανουαρίου 2013